John Cage 4’33” – 1952

Eerste keer ‘Limit to your love’ – versie James Blake: dat zit vol stiltes, zo straf, daar val je van omver. Veel van de beste muziek zit vol witruimte.

4’33” (uitspraak: vier minuten en drieëndertig seconden of vier drieëndertig) is een compositie die in 1952 werd geschreven door John Cage. De Amerikaanse componist noemde het een silent piece. In een opvoering van 4’33” is 273 seconden lang geen noot – of beter: geen enkel bedoeld geluid – te horen. Het is eng en beklemmend. De waanzin ligt inderdaad op de loer.

John Cage was gefascineerd door het bijna-niets. Er waren hem artiesten voorgegaan die met minimale middelen de kleinst mogelijke dingen deden, maar Cage verlegde de grens. Hij sloot zich in een geluidsdichte ruimte op om te ontdekken dat stilte gewoon niet bestaat. Hij hoorde altijd zijn hartslag nog, of het stromen van zijn bloed.

Op Youtube staan een aantal opvoeringen van 4’33”. Een wat stijve, strak in het pak zittende pianist markeert nadrukkelijk de drie delen van de compositie. Ondertussen schuift een voet over de grond, zucht of hoest iemand, rommelt mogelijk een maag.

Er is ook een versie voor groot orkest op een BBC-Promsavond. Veel mensen doen op het podium heel ingespannen en supergeconcentreerd niks. Na deel 1 veinst de dirigent een bezweet voorhoofd, dat hij afveegt met een zakdoek. Uiteraard lacht het publiek; van pure opluchting.
 

Er bestaan ook covers van die paar minuten stilte. Van Frank Zappa en Chiccone Youth bijvoorbeeld; the usual suspects. Het groepje The Planets, dat het tot in het voorprogramma van Deep Purple schopt, neemt in 2002 de track ‘A One Minute Silence’ op, en songschrijver Mike Batt laat (Batt/Cage) achter de songtitel noteren. Dat levert hem een copyright-proces op vanwege de erven Cage, die bij deze een taart in het gezicht verdienen. Anderzijds, wat waar en wat vals is in dit proces is niet helemaal duidelijk. Mike Batt zei tevreden te zijn na een minnelijke schikking. Hij zou uiteindelijk geen bedrag ter grootte van een getal met vijf nullen, maar slechts 1000 pond hebben overgemaakt aan The John Cage Trust, een steunfonds voor jonge artiesten. ‘En toch is mijn stilte beter’, zei Batt achteraf. ‘Ze is digitaal, die van Cage is analoog.’ Iemand noteerde nog een Battquote: ‘I think my 1,000 quid was well spent – so long as it didn’t subsidise some avant-garde fucker to write more silence and call it art.’

Mijn favoriete 4’33”-performance is die van 2010 in de televisieshow ‘De wereld draait door’. De pianist is Reinbert de Leeuw. Hij legt op tv uit dat het stuk dwars staat op het tempo van het programma. ‘Hoe mogen we ons hier gedragen?’, vraagt de ook aanwezige praatgast Jan Mulder hem. Antwoord van de Leeuw: ‘Daar heb je het al.’ Hij gaat naar de piano. 273 (!) seconden stilte kruipen binnen in een programma waarin Tourette al eens hand in hand huppelt met ADHD en de hik. Een man in het publiek legt tijdens de performance iets uit aan een vrouw. Iemand drinkt iets. Een paar mensen hoesten. Jan Mulder, die de hele voorstelling lang zijn nagels bestudeerd heeft, maakt aan het eind nog een grap: ‘Nou, indrukwekkend. Ik ben blij dat ik erbij ben geweest. Jaaah!’

Aanleiding voor dat geweldige tv-moment: in 2009 was het een Facebookgroep gelukt Rage Against The Machine op nummer 1 te krijgen in de Britse iTuneshitparade, uitgerekend in de week van kerstmis, periode waarin het de bedoeling is dat de jaarlijkse X-factorhit bovenaan staat. In 2010 probeerden dezelfde mensen het met Cage Against The Machines stiltesingle 4’33”. Het mislukte.